Interdisciplinary network of cleft-craniofacial teams

การดูแลให้การรักษาผู้ป่วยที่มีความพิการบนใบหน้าและศีรษะ โดยเฉพาะปากแหว่งเพดานโหว่ ดังเป็นที่ทราบดีกันอยู่แล้วว่า การให้ได้ผลการรักษาที่ดีจะต้องเป็นการดูแลแบบสหสาขาวิชาชีพ (multidisciplinary) ซึ่งประกอบด้วย แพทย์ผู้ทำการผ่าตัด (plastic surgeon, maxillofacial surgeon) ทันตแพทย์จัดฟัน (orthodontist) และนักแก้ไขการพูด (speech therapist, occupational therapist) และศัลยแพทย์ โสต ศอ นาสิก

หากแต่มีโรงพยาบาลไม่กี่แห่ง ในระบบราชการในประเทศไทย ที่มีทั้งสหสาขาวิชาชีพครบ เป็นเหตุให้ผู้ป่วยเป็นไปได้ยาก ที่จะได้รับการรักษาที่ครบถ้วน ตามมาตรฐานในโรงพยาบาลเดียว และยังต้องพึ่งระบบการส่งตัวมารับการรักษาต่อยังโรงพยาบาลใกล้เคียง จึงเป็นที่มาของการพยายามค้นหาข้อมูลจำนวนของผู้ให้การรักษาในแต่ละสาขาวิชาชีพ ในแต่ละจังหวัดของประเทศไทย รวมทั้งสิ้น 77 จังหวัด เพื่อศึกษาอัตราการกระจาย ความขาดแคลนสหสาขาวิชาชีพ และอุปสรรคของการเข้ารับการรักษาของผู้ป่วยปากแหว่ง เพดานโหว่ในประเทศไทย

ในสถานการณ์การขาดแคลนบุคคลากร ผู้ให้การดูแลรักษาผู้ป่วยปากแหว่ง เพดานโหว่ในประเทศไทย ไม่สามารถเป็น multidisciplinary care in one center หากแต่ต้องเป็น interdisciplinary care in one region กล่าวคือ ทีมสหสาขาวิชาชีพหลักทั้ง 3 วิชาชีพ อาจอยู่ต่างโรงพยาบาลและอยู่ในจังหวัดใกล้เคียง ผู้ป่วยจึงจะได้รับโอกาสในการเข้าถึงสถานพยาบาลของรัฐอย่างทั่วถึง โดยไม่ต้องเดินทางไกลเกินไป ไม่ต้องเข้าสู่ tertiary center ในจังหวัดใหญ่ๆ เช่น กรุงเทพมหานคร และไม่ต้องรอทีมแพทย์เฉพาะกิจลงพื้นที่ (mission operation)

เนื่องจากการรักษาที่ใช้เวลายาวนานถึง 15-18 ปี การดูแลอย่างครบถ้วน 3 สหสาขาวิชาชีพ ถือเป็นมาตรฐานขั้นต่ำ ที่ผู้ป่วยพึงได้รับ ซึ่งจะสำเร็จได้ต้องมีการประสานงานเครือข่ายสหสาขาวิชาชีพเบื้องต้น (primary interdisciplinary network) การประสานงานเพื่อให้เกิดโครงข่ายการส่งต่อในผู้ป่วยปากแหว่งเพดานโหว่เบื้องต้น คือการส่งต่อผู้ป่วยเพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลรักษาตามมาตรฐาน ซึ่งมีความจำเป็นในการดูแลรักษาผู้ป่วยที่ต้องการการดูแลแบบสหสาขาวิชาชีพ และดูแลเป็นเวลานาน (long term follow-up)

หากแต่ว่า การส่งต่ออย่างไร จึงจะเป็นไปได้จริง และมีประสิทธิภาพ ลดการเดินทางโดยไม่จำเป็น ลดการไม่ไปตรวจตามนัด ซึ่งเป็นปัญหาที่สำคัญ ซึ่งต้องการการประสานงานอย่างมีประสิทธิภาพจากทีมสหสาขา ได้แก่ แพทย์ผ่าตัด ทันตแพทย์จัดฟัน ศัลยแพทย์ โสต ศอ นาสิก และนักแก้ไขการพูด โดยมีพยาบาลประสานงานเป็นสื่อกลางข้อมูลจำนวนบุคคลากรผู้ให้การดูแลผู้ป่วยปากแหว่งเพดานโหว่ (ผ่าตัด, ฝึกพูด, จัดฟัน, ตรวจการได้ยิน) จำแนกตามจังหวัดและภูมิภาคในประเทศไทย จะเป็นข้อมูลพื้นฐานที่จะมีประโยชน์ ในการให้เกิดการสร้างเครือข่ายสหสาขาวิชาชีพต่างโรงพยาบาล ในประเทศไทย (national interdisciplinary network) ตลอดจนการพิจารณาฝึกอบรมบุคลากรต่างๆ ของสมาคมวิชาชีพ เพื่อผลิตสหสาขาวิชาชีพให้เกิดการกระจายของบุคลากรผู้ดูแลผู้ป่วยปากแหว่ง เพดานโหว่ และใบหน้าศีรษะพิการอย่างทั่วถึง

ตารางที่ 1: การจัดพื้นที่ในความรับผิดชอบของ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) เขตทั้ง 13 เขต ครอบคลุมทั่วทุกภูมิภาคของประเทศ 77 จังหวัด (2556)

ตารางที่ 2: รายละเอียดข้อมูลบุคลากรที่ให้การรักษาผู้ป่วยปากแหว่ง เพดานโหว่ ทั้ง 76 จังหวัด (ไม่รวมกรุงเทพมหานคร) ข้อมูล ณ เมษายน 2554